“Energie is te goedkoop, arbeid is te duur. En wat krijg je dan, bedrijven vervangen mensen door machines waar ze maar kunnen.”

VOORBIJ DE HOOGTECHNOLOGISCHE FIX

Interview met Kris de Decker
Door Tuur Ghyz

Kris De Decker is wetenschapsjournalist en oprichter en auteur van ‘Lowtech Magazine’. Daarnaast is hij onderzoeker en consulent voor het Demand Centre, Lancaster University, in het Verenigd Koninkrijk en Auteur van het boek:
Stralingsverwarming, gezonde warmte met minder energie. (2015)

 

Inleiding

Wat hebben thermisch ondergoed, elektrische ventilatoren en trolleybussen met elkaar gemeen? Het zijn volgens freelance journalist Kris de Decker allemaal ‘laagtechnologische’ oplossingen (low-tech) om energie te besparen. Het Potentieel sprak met de man achter de website lowtechmagazine.be, een internationaal online magazine dat vanuit een eigen filosofie naar milieu, energie en technologie kijkt. Met kritische analyses en het promoten van goedkope, eenvoudige en efficiënte oplossingen tracht hij alternatieven te bieden voor de hightech benadering van de globale ecologische uitdagingen van deze tijd. Een interview door Tuur Ghys.

Het probleem met hightech

Veel mensen denken dat technologische vooruitgang de oplossing is voor ecologische en soms zelfs sociale problemen. Hebben ze hierin gelijk?

Neen, ze hebben ongelijk. Technologie kan een deel van de oplossing zijn, maar het is op zichzelf niet de oplossing. Integendeel, het brengt altijd nieuwe problemen met zich mee. Het is een waanidee: we moeten af van fossiele brandstof, dus we gaan ze vervangen door windturbines en zonnepanelen en dan is het opgelost. Daar hoort dan de elektrische auto bij, de Tesla. En voor de rest verandert er eigenlijk niets, we houden alles en vervangen het soort energiecentrale. Dat is ontzettend naïef, omdat hernieuwbare energie veel minder geconcentreerd is dan fossiele brandstof. Je kan niet hetzelfde energieverbruik handhaven als je overstapt naar een veel minder compactere energiebron. Dan moet het samengaan met een verandering van levenswijze.

Is dat een nieuw verhaal binnen de ecologische beweging?

Als we het hebben over duurzaamheid, in de jaren ’70 had je echt nog een beweging waarin er wel over technologie werd gepraat, maar er werd vooral gepraat over een gedragswijziging. Dat is eind jaren ’90, begin 2000 overboord gegooid. Als al de groene politieke partijen daarin meegaan, van wie moet het dan nog komen? Het is gek dat de hele maatschappij, zowel de grote bedrijven als de banken en de overheid, iedereen gelooft in energie-efficiënte, puur technologische oplossingen. Terwijl efficiëntie niets oplevert.

Hoe kan efficiëntie niet samengaan met minder verbruik?

Het kan samengaan met minder verbruik, maar dan moet je tegelijk ook het totale energieverbruik beperken. De auto is een mooi voorbeeld. Automotoren worden altijd efficiënter, die vooruitgang is duidelijk. Maar als je kijkt, verbruiken de auto’s van vandaag minder dan die van dertig, vijftig of zelfs honderd jaar geleden? Ze verbruiken meer. Omdat die winst is omgezet in extra gewicht, meer snelheid en meer elektronica. In plaats van dat die auto zuiniger wordt, blijft het brandstofverbruik min of meer gelijk en worden ze sneller, comfortabeler en zwaarder. De SUV is een prachtig voorbeeld, dat is een product van energie-efficiënte. Zonder energie-efficiënte motoren kan niemand dat betalen. Een ander voorbeeld is het LCD scherm. Vroeger hadden we de beeldbuis, de klassieke televisie. Die was klein. Dan kregen we de LCD, als je kijkt qua vierkante centimeter schermoppervlak, dan verbruikt die minder dan de oude televisie. Het gevolg is geen zuinigere televisie, maar een grotere LCD. Maar er komt een moment waarom ze effectief energie besparen wanneer ze niet meer groter kunnen worden omdat ze niet meer in je woonkamer passen. Maar dan zie je die opeens overal opduiken. Bij McDonald’s zijn alle borden vervangen door gigantische schermen. En dat kan alleen maar omdat die dingen energie-efficiënt worden. Het is niet omdat één product efficiënter wordt of dat er minder energieverbruik is omdat er weer andere gevolgen zijn. Integendeel. Je krijgt gigantische schermen op straat, in bars en stations. En zo blijf je het energieverbruik opdrijven in plaats van verlagen.

Ondertussen blijft iedereen dat aanmoedigen. Het is natuurlijk ook de economie, het is goed voor de consument, die krijgt steeds meer waar voor zijn geld maar het heeft niets te maken met energie besparen. Om dat te bereiken moet je zeggen: we zetten een hogere prijs op energie, of een plafond op de energieproductie of een CO2-taks. Er zijn veel mogelijkheden, maar je moet een limiet inbouwen zodat de efficiëntie effectief wordt omgezet in energiebesparing en niet in iets anders.

Enter low-tech

Tot zover het probleem. Welk alternatief promoot jouw website Lowtech magazine? Wat is ‘low tech’ eigenlijk?

Low-tech is een ander idee. Heel veel van de huidige oplossingen en voorstellen zijn heel duur. Warmte oppompen bijvoorbeeld. Dat is de oplossing voor de groene architecten, maar wie kan dat betalen? Zelfs in rijke landen als België en Nederland is dat een minderheid en op wereldniveau heeft het absoluut geen potentieel om iets te veranderen. Omdat misschien 0.1% van de wereldbevolking zich dat kan veroorloven. Alle aandacht gaat naar elektrische wagens, maar die auto kost meer dan een gewone auto, en je moet die batterij om de zoveel jaar vervangen. Het is technologie die altijd afhangt van exotische materialen en lange productieprocessen waar dikwijls veel energie in kruipt. Als je kijkt naar de brandstoftank van een gewone auto, dat is een metalen bak. De variant daarvan in een elektrische auto zijn batterijen van tweehonderd kilogram. Het ene produceren tegenover het andere is wel een groot verschil. Als die auto dan rijdt op groene elektriciteit heb je een groener operationeel verbruik en na veel jaren levert dat een besparing op. Het eerste probleem met de elektrische auto is dan al dat hij niet rijdt op windenergie, hij rijdt op de mix die we hebben. Dan is het voordeel al heel klein. Maar de auto zelf is geen oplossing, ze zijn gigantisch inefficiënt: 1500 kilo staal om een persoon van 100 kilo te verplaatsen. Als je naar een trein of een bus kijkt of een fiets of een hele kleine, lichte auto; dan heb je een veel efficiënter voertuig.

De oplossingen die worden voorgesteld zijn heel duur en dat is op zich al voldoende argument op te zeggen dat het niet zal werken. Wat voor zin heeft het als één procent van de mensen het kan kopen. Met low-tech is het alternatief veel goedkoper. Dus als we bij elektrisch transport blijven is er de trolleybus. De trolleybus heeft alle voordelen van elektrisch transport; je hebt een efficiëntere motor, het is stil en je hebt geen uitlaatgassen. Je hebt geen batterij nodig want een trolleybus krijgt elektriciteit van een bovenleiding. Dat werd vroeger ook met vrachtwagens gedaan. Het is ook veel goedkoper en veel sneller toe te passen dan een tramlijn, een metrolijn of een trein. Immers, je hebt geen rails nodig.

Een ander voorbeeld is verwarming van het huis. Er zijn nul-energiewoningen met een warmtepomp die heel goed geïsoleerd zijn. Maar dat wil zeggen dat we alle huizen eerst moeten afbreken en dan terug opnieuw bouwen eer we daar een resultaat van zien. En die hele op- en afbouw kost ook weer energie. Als je bedenkt dat in België jaarlijks 50.000 huizen worden gebouwd, zijn we honderd jaar bezig en nog eens vijftig jaar om de investering terug te krijgen. Ik kijk naar iets heel anders: thermische onderkleding om je lichaam te isoleren in plaats van je huis. Dat is ten eerste spotgoedkoop. Ten tweede kan je dat van vandaag op morgen organiseren. Dat kun je ook met die trolleybussen. Daarnaast zijn het allemaal technologieën die eenvoudig zijn qua grondstoffen. Voor thermische onderkleding heb je schapenwol nodig. Voor de trolleybus heb je metaal nodig, geen exotische materialen uit China. Dan is er nog iets anders: heel veel van de high-tech oplossingen, die spiegelen ze ons altijd ergens in de toekomst voor. We begonnen met biobrandstof. De eerste generatie was niets want dan werd voedsel duur. Vervolgens gingen we naar de tweede generatie. Dat werkte ook niet goed want het kost veel energie. Straks komt de derde. Het is altijd: ‘het komt wel’. Terwijl low-tech oplossingen er al zijn, je hoeft nergens op te wachten. Zo is voor elk thema een low-tech oplossing te vinden. En die is altijd: a) veel goedkoper; b) voor heel de wereld toepasbaar; c) heel snel toe te passen; en d) ze bestaat al.

Technologie voor het Zuiden

Voor alles bestaat een low-tech oplossing die voor heel de wereld toepasbaar is? Laten we eens naar andere continenten kijken. Airconditioning is een interessante casus voor warmere landen. Het vormt een paradox: het moet koelen, maar geeft zelf hitte. Wat is hiervoor het alternatief?

De elektrische ventilator. Daar bestaat veel onderzoek over. Tot 32 graden kan die afhankelijk van de luchtvochtigheid even goed koelen als de airco. Wat doet een airco? Stel dat je er hier één hebt, eer dat wij ons koel voelen moet heel het volume aan lucht in de ruimte gekoeld worden. En dat kost natuurlijk enorm veel energie. Maar als je hier een ventilator zou zetten en je richt die op ons, dan worden wij lokaal gekoeld. En dan kom je aan een fractie van het energieverbruik van een airco. Er zijn nog veel meer oplossingen. Je hebt koelsystemen op basis van zonne-energie, warmtepompen, absorptiekoeling, maar dat is ingewikkelder. Natuurlijk is er ook de architectuur. De warmte gaat zo door glas. Als je een glazen toren in Mexico bouwt dan heb je Airco nodig. Zoals de auto heeft gezorgd voor de lintbebouwing hier en het uitspreiden van de bevolking; zo zorgt airco voor gebouwen die alleen nog maar airco gekoeld kunnen worden omdat een ventilator niets meer helpt. Ik ben er zeker van dat je traditionele architectuur kunt vinden die bestand is tegen elk klimaat. Ik woon in Spanje, nu worden daar ook moderne glazen torens neergezet, maar als je naar de traditionele woning kijkt, dat zijn woningen met massieve muren en mini ramen. Het is daar nooit te warm in de zomer en nooit te koud in de winter.

De ventilator is interessant omdat die inderdaad reeds bestond maar toch is vervangen door airco. Waarom gebeurt dit?

In de kern omdat er eigenlijk steeds meer en goedkopere voorraden fossiele brandstoffen beschikbaar kwamen. Hoe is bijvoorbeeld gasverwarming ontstaan? Gas werd gebruikt voor verlichting, maar dan zaten ze overdag met een overschot en zochten dan naar een nieuwe afzetmarkt. Niemand stond toen te roepen om centrale verwarming. De consument vroeg daar niet om. Dat is uitgevonden door energiemaatschappijen om hun markt uit te bereiden. De auto ook. Voor de auto er was had niemand behoefte aan een auto. De auto was duur, maar hoe is die zo massaal opgekomen? Omdat die in massa geproduceerd werd en de prijs laag genoeg was. En dan kopen mensen een auto en laten ze hun fiets staan.

Kan dit, om bij de mondiale discussie te blijven, ook samengaan met een stijging in welvaartspeil en de menselijke conditie? Of moet het zuiden arm blijven?

Als je nu op wereldniveau kijkt, dan zie je dat de helft niets heeft en de andere helft veel te veel. Dan is de vraag: moet die helft die niets heeft ook veel te veel hebben? Neen, dat gaat niet. Maar er is ergens een tussenweg. Waar degenen die veel te veel hebben minder krijgen. En degenen die niets hebben meer krijgen. Natuurlijk hebben mensen met weinig ook recht om ook energie te verbruiken. Maar niet tot op het niveau waar wij zitten, want wij kunnen dat ook niet volhouden. Wij moeten zakken. Maar dat is een moeilijke boodschap. Hetzelfde geldt voor een land als België. Je hebt een bovenlaag die heel veel heeft en je hebt mensen die niets hebben. Mensen zijn zo rijk hier, ze beseffen waarschijnlijk niet dat België één van de rijkste landen ter wereld is. En één miljoen vluchtelingen kan er dan niet meer bij in Europa, dat is bizar. Dat is hetzelfde met het milieu. Als je het over België hebt, dan gaan we serieus moeten inbinden. En als je naar een land als Senegal kijkt, dan is het duidelijk dat daar het andere nodig is. Het kan beter verdeeld worden. En als de groene partij het niet meer zegt, dan zal ik zeggen dat we moeten inbinden.

Technologie en maatschappij

Onze economie steunt grotendeels op innovatie en hoge consumptie. Wat voor gevolgen heeft uw filosofie voor de arbeidsmarkt?

Ik denk dat de enige oplossing is om de belasting verschuiven van arbeid naar energie. Energie is te goedkoop, arbeid is te duur. En wat krijg je dan, bedrijven vervangen mensen door machines waar ze maar kunnen. Dat is ook heel slecht voor het energieverbruik en andere milieuproblemen. Bijvoorbeeld, als deze opnameapparatuur hier voor ons kapot is, dan kun je het niet laten repareren omdat arbeid, en daarmee reparatie, te duur is. Maar grondstoffen zijn goedkoop, dus je koopt gewoon een nieuw ding. Dus in die zin gaat er veel meer werk zijn, veel nuttiger werk ook. In plaats van alles uit te besteden en het door Aziaten te laten maken in sweatshops, maken we het zelf. Ja, de dingen zullen duurder zijn. Ik verdien weinig geld, maar als ik iets koop wat ik echt nodig heb, koop ik dure dingen met veel kwaliteit. Ik wil iets maar één keer moeten kopen. Mensen kopen heel de tijd rommel. Dat is eigenlijk een hobby geworden van veel mensen, op zaterdag gaan ze shoppen en negentig procent van wat ze kopen is rommel. Rond veel jobs hangt eigenlijk een heel circus van dingen maken die niemand nodig heeft, dingen kopen om weg te gooien. Mensen zouden gelukkiger zijn als ze in plaats van domme jobs die je hoofd kapot maken, zelf iets zouden kunnen maken. Als je bijvoorbeeld zelf meubels maakt of zelf glas blaast. Qua werkgelegenheid zie ik absoluut geen probleem, omdat de mens terug opnieuw geherwaardeerd word als iemand die dingen maakt.

Gaat uw filosofie vooral over een slimme lifestyle aanhouden of gaat het ook over beleid? Moet de verandering van onderaf of van bovenaf komen?

Ik denk dat het allebei even belangrijk is. Het moet van onderaf komen, in de zin dat mensen het voorbeeld moeten geven om te tonen dat het kan. Ik probeer niet met de vinger te wijzen, maar ik wil het goede voorbeeld geven. Mijn vrienden nemen het vliegtuig, maar ik vlieg consequent niet. Mensen vinden dat raar, maar sommige willen het ook eens proberen. Maar het kan niet alleen van onderuit komen, want er komt een moment dat je op grenzen botst. Bijvoorbeeld, ik zou er geen probleem mee hebben om heel mijn leven lang op dezelfde computer te tikken, maar dat gaat niet. Na zeven of acht jaar zegt Microsoft Windows XP wordt niet meer ondersteund. En dan sta je daar. Of er zijn geen reserveonderdelen meer voor bepaalde machines, dan kun je wel willen maar het gaat gewoon niet meer. Een ander probleem is de kostprijs. Ik rijd consequent met de trein, maar betaal wel twee of drie keer zoveel om naar België te komen als iemand die het vliegtuig neemt. Ik heb nog nooit iemand ontmoet die de hele trip van Barcelona naar Antwerpen maakt met de trein. Dus daar heeft de politiek een grote verantwoordelijkheid. Je ziet dat vliegtuigen enorm worden bevoordeeld met belasting en btw, terwijl treinen veel minder worden voorgetrokken. Dan krijg je scheefgegroeide situaties. Politiek is minstens even belangrijk, al zal de politiek zich natuurlijk pas bewust worden van de noodzaak tot verandering als mensen hier echt om vragen. Maar je kan niet alles zelf oplossen, je krijgt een zekere structuur in de maatschappij die je niet zomaar kan negeren.

Drie praktische voorbeelden

Het Potentieel gaat over de dialoog tussen theorie en praktijk. Kun je drie concrete en praktische voorbeelden geven van wat onze lezers anders kunnen doen?

Ten eerste: investeer in thermisch ondergoed. Waarom? Verwarming in onze streek kost heel veel energie, samen met transport zit je aan de helft van het energieverbruik. Met verwarming kun je al heel veel bereiken met heel weinig moeite en geld. Vroeger was wollen onderkleding heel onsexy qua vorm, maar ondertussen zijn er door de sportindustrie heel knappe dingen gemaakt. Veel zachter, modieuzer. Dan zet je al snel de verwarming vier of vijf graden lager.

Ten tweede: gooi die smartphone weg. Vervang die door een gewone GSM waarmee je kan bellen en tekstberichten versturen. Met een normale mobiele telefoon vergeleken verbruikt de smartphone zeer veel. Maar vaak vergelijken ze de smartphone met de laptop. Als je het op die manier bekijkt dan verbruikt de smartphone weldegelijk minder. Het probleem is echter dat je door die smartphone veel meer online bent. Mensen zijn online van de seconde dat ze wakker worden, ze communiceren met elkaar via een scherm en vergeten de mensen rondom zich. Als je in een café zit te praten, dan halen mensen Wikipedia aan in discussies. Mensen beseffen niet dat wanneer ze iets opzoeken, dat ze 100 gram steenkool verbranden. Een mobiel internetnetwerk is enorm energie-intensief vergeleken met Wifi of kabel. Het kost heel veel energie om hier een connectie te maken. Daar staan mensen helemaal niet bij stil. Dus gooi die smartphone weg en gebruik het internet op bepaalde momenten. Dus we zitten in ons thermisch ondergoed met een gewone telefoon en een laptop.

Nummer drie is de auto. Ik kan duizenden andere voorbeelden geven, maar als je het over voorbeelden hebt die echt een grote hap uit het energieverbruik nemen, dan moet je de auto laten staan. En vakantie. Mensen zeggen van ‘ik moet er tussenuit’ en gaan naar de andere kant van de wereld. En daar gaan ze dan op het strand liggen en misschien een kerk bezoeken. Maar thuis bezoeken ze nooit een kerk. Terwijl er in Europa zoveel te zien is. In Sicilië, Spanje of Kroatië, dat helemaal niet ver is.

De eerste twee zaken zijn varianten op wat we al hadden, maar met mobiliteit raak je aan één van de grote verwezenlijkingen van de moderne tijd.

Je moet de keuze laten aan mensen. Stel dat wij een maximaal energiebudget hebben. En jij zegt: Ok, ik wil naar Mexico voor minstens een half jaar. Prima, maar dan ga je wel thermisch ondergoed moeten dragen, en kan je geen smartphone hebben en dergelijke. Of ik zeg, ik wil niet naar Mexico, maar dan mag ik wel iets anders doen. Dat is heel belangrijk. Je moet de keuzes vrijlaten. Je mag het vliegen niet verbieden, maar vliegtickets moeten wel duurder worden. Het democratische of socialistische idee dat alles voor iedereen beschikbaar moet zijn is mooi, maar het is niet realistisch want je kunt het niet volhouden. Ik denk meer aan een soort rantsoenering. Met een belasting op energie gaat dat alles veel duurder worden. Maar je kan nog altijd zeggen, dit is wat ik echt wil.

 

This entry was posted in Artikelen. Bookmark the permalink.

Comments are closed.