“De internationale gemeenschap is niet voorbereid op een crisis van deze omvang. De huidige Europese politiek is er één van pappen en nat houden.

OP DE VLUCHT VOOR HET KLIMAAT

René Perey

René Perey (1985) is jurist. Hij studeerde Nederlands Privaatrecht en Internationaal & Europees recht aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is de oprichter van Climate Refuge, een start-up denktank op het gebied van klimaatverandering en migratie. Middels Climate Refuge wil hij het debat op gang brengen wat betreft dit onderwerp. Daarnaast werkt hij als freelance onderzoeker vanuit Vancouver, Canada. Voor meer informatie: www.climaterefuge.org

Inleiding

Het onderwerp van dit artikel betreft de relatie tussen klimaatverandering en migratie. Als gevolg van veranderingen in het klimaat zullen mensen ontheemd raken. Deze mensen zullen opgevangen en gehuisvest moeten worden. Het is berekend dat elk jaar 300.000 mensen overlijden aan de gevolgen van klimaatverandering, vier miljard mensen lopen op één of andere manier risico en 500 miljoen mensen op aarde een extreem risico.[1]

Door klimaatverandering zullen landen wereldwijd te maken krijgen met steeds krachtigere orkanen en overstromingen.[2] Klimaatverandering brengt als gevolg hiervan een nieuw soort vluchteling met zich mee: de klimaatvluchteling. Men zou denken dat de hiervoor genoemde aantallen voldoende zouden moeten zijn om wereldleiders te doen beseffen dat het tijd wordt om dit probleem op een internationaal niveau bespreekbaar te maken. Niets is echter minder waar. Hoewel het klimaat en klimaatverandering rond de jaarwisseling populaire termen waren door de succesvolle internationale conferentie (COP21), gehouden te Parijs, stond het onderwerp klimaat en migratie echter niet op de agenda. Laurent Fabius, de voormalig Franse Minister van Buitenlandse Zaken en voorzitter van COP21 heeft het slechts zijdelings een keer genoemd. Er werd weinig ruchtbaarheid aan gegeven. Euforie was er omdat wereldleiders het eens waren geworden over een ambitieus doel om de aarde niet met meer dan 1.5 °C op te laten warmen, in plaats van de eerder besloten 2 °C.[3]

De klimaatvluchteling

Hoewel de term klimaatvluchteling juridisch onjuist is (wie zich een vluchteling mag noemen wordt namelijk bepaald door het VN Vluchtelingenverdrag uit 1951 en klimaatverandering is niet als grond erkend in dit verdrag) dekt de term deze lading wel. Mensen zijn op de vlucht voor de gevolgen van klimaatverandering. Dit kan zowel binnen de landsgrenzen zijn (men wordt dan een ‘internally displaced person genoemd’) of grensoverschrijdend. De term ‘klimaatvluchteling’ werd gebruikt in de zaak van Ioane Teitiota tegen de staat Nieuw Zeeland.[4] Ioane Teitiota woonde sinds 2007 in Nieuw Zeeland, hij verbleef daar rechtmatig op grond van een werkvisum. Door enkele onfortuinlijke gebeurtenissen was het niet meer mogelijk dit visum te verlengen. Ioane Teitiota probeerde dit bij de rechter aan te vechten. De advocaat van de heer Teitiota betoogde dat Ioane en zijn vrouw in Nieuw Zeeland moesten blijven omdat zij slachtoffers zijn van klimaatverandering. Zij konden niet meer terug naar huis, door de dreiging van een stijgende zeespiegel. Kiribati, hun thuisland, staat op het punt verzwolgen te worden door de zee als gevolg van klimaatverandering. Gevolgen waar rijke, geïndustrialiseerde landen zoals Nieuw Zeeland schuldig aan zijn. Hierom moest Nieuw Zeeland Ioane en zijn vrouw in Nieuw Zeeland laten blijven, zo luidde de redenering van de advocaat. Uiteindelijk is deze zaak beslecht door het Hooggerechtshof van Nieuw Zeeland, het Hof oordeelde dat ‘klimaatverandering’ geen grond is zoals genoemd in het VN Vluchtelingenverdrag van 1951, waar Nieuw Zeeland partij bij is. Het is volgens het Hof niet aan de rechter om nieuwe verdragsgronden te interpreteren, maar aan de wetgever om deze toe te voegen. Wat deze zaak interessant maakt, is dat het een lacune blootlegt in internationale regelgeving. Er is op dit moment geen duidelijk juridisch kader voor ontheemden als gevolg van veranderingen in het klimaat. Dat er iets geregeld moet worden is duidelijk, zeker wanneer we kijken naar de eerder genoemde cijfers.

Per land zullen de gevolgen van klimaatveranderingen anders worden gevoeld. Waar de landen in de Stille Oceaan en de Indische Oceaan te maken zullen krijgen met hevigere stormen en overstromingen, zullen landen in Afrika voornamelijk te maken krijgen met droogte. Dit risico is het grootst voor sub-Sahara Afrika. Deze risico’s worden jaarlijks in kaart gebracht in het World Risk Report, een index van landen die het meest vatbaar zijn voor de gevolgen van klimaatverandering, onlangs kwam het World Risk Report 2015 uit.[5] Hierbij wordt ook duidelijk dat het verschil in welvaart een grote bijdrage levert aan de ernst van het risico waaraan de plaatselijke bevolking wordt blootgesteld. Nederland heeft eenzelfde blootstelling als Bangladesh wat betreft risico, echter scoort een welvarend land als Nederland aanmerkelijk beter wanneer het de afwending van het risico betreft.[6]

Eilanden zoals Vanuatu, Tonga en de Solomoneilanden zijn bijzonder kwetsbaar voor de stijging van de zeespiegel, als gevolg van het opwarmen van de aarde. Het eiland Vanuatu staat dan ook op de eerste plaats van de lijst van meest kwetsbaarste landen. Vanuatu heeft een populatie van ruim 260.000 inwoners, waarvan het risico voor een ramp wordt geschat op 26.72% van de bevolking, dit betekent dat jaarlijks ongeveer 95.000 mensen op Vanuatu blootgesteld worden aan het risico van een natuurlijke ramp.[7] Hoewel deze landen de gevolgen van klimaatverandering ondervinden is het wrange dat zij niet schuldig zijn aan het ontstaan ervan noch in staat om iets aan de oorzaken te doen. De bijdrage van deze landen aan de globale wereldeconomie is verwaarloosbaar.

Een vergelijking tussen de huidige vluchtelingencrises en de lessen voor de toekomst

Het vluchtelingen onderwerp is op dit moment zeer actueel. Nog nooit waren er wereldwijd zoveel mensen op de vlucht als nu.[8] De oorlog in Syrië woedt al ruim vijf jaar en vluchtelingenkampen in Libanon, Jordanië en Turkije barsten uit hun voegen. Veel vluchtelingen proberen de gevaarlijke tocht naar Europa te ondernemen, op zoek naar een beter bestaan. Hoewel de crisis nog lang niet is opgelost, kunnen al wel lessen getrokken worden: de internationale gemeenschap is niet voorbereid op een crisis van deze omvang. De crisis legt enkele pijnlijke punten bloot: het gebrek van een langetermijnvisie bij politici en de grote verschillen in solidariteit binnen de EU lidstaten. De huidige Europese politiek is er één van pappen en nat houden. De Europese Unie is meer gaan patrouilleren op de Middellandse Zee, verder hebben sommige Lidstaten de grenzen dichtgegooid[9] en zijn andere Lidstaten hogere hekken[10] aan het bouwen. Al deze oplossingen zijn gericht op de korte termijn en bieden geen fundament voor een structurele duurzame oplossing van de crisis. Daarnaast legt de crisis het gebrek aan solidariteit bloot. Bijna alle Lidstaten vinden dat Griekenland en Italië geholpen moeten worden bij de bescherming van de gemeenschappelijke buitengrens van de EU, maar wanneer Lidstaten over de brug moeten komen met middelen gebeurt dit nauwelijks. Wanneer een link gelegd wordt met klimaatverandering, is het nu al duidelijk dat er meer mensen op de vlucht zullen raken voor de gevolgen van klimaatverandering. En de geprojecteerde aantallen liggen vele malen hoger dan de huidige vluchtelingenaantallen.

Oplossingen

Er zal hoe dan ook een beter internationaal juridisch kader gecreëerd moeten worden wat de opvang, bescherming en huisvesting van klimaatvluchtelingen moet regelen. Het toevoegen van klimaatverandering als grond voor het verkrijgen van een vluchtelingenstatus is geen populaire optie en politiek onhaalbaar, te weinig landen zouden zich willen inzetten voor deze toevoeging. Waar sommige landen de gevolgen van klimaatverandering aan den lijve ondervinden, zijn er nog steeds genoeg politici te vinden die betwijfelen of klimaatverandering echt bestaat. Hierdoor wordt de oplossing van klimaatverandering door toevoeging aan het VN Vluchtelingenverdrag praktisch onhaalbaar. Hoewel de UNHCR zelf in 2009 al het onderwerp migratie als gevolg van klimaatverandering heeft aangekaart, is ook deze organisatie geen voorstander van uitbreiding van het VN Vluchtelingenverdrag.[11] Hierdoor is de uitbreiding van de verdragsgronden geen voor de hand liggende oplossing.

Bilaterale en regionale afspraken

Wat echter wel een voor de hand liggende oplossing is, zijn bilaterale en regionale overeenkomsten tussen landen. Het is immers makkelijker om vijf landen om de tafel te krijgen dan 193. Daarnaast kunnen regio’s meer voor elkaar betekenen in termen van cultuur en het voorkomen van destabilisatie. Doorgaans hebben buurlanden, of landen in dezelfde regio eenzelfde geschiedenis doorgemaakt, waardoor cultuurverschillen makkelijker te zijn overbruggen in een onderhandeling. Daarnaast kunnen regionale overeenkomsten helpen voorkomen dat regio’s destabiliseren. Omdat als gevolg van klimaatverandering mensen ontheemd zullen raken, zullen zij óf binnen het land zelf blijven óf de grens oversteken. Een parallel kan getrokken worden met de huidige crisis in Syrië. Door het Syrische conflict zijn grote aantallen mensen op de vlucht geslagen naar omringende landen, zoals Jordanië en Libanon. Het is immers niet veilig in Syrië. Het is van cruciaal belang dat de stabiliteit in deze landen gehandhaafd blijft, ondanks de grote aantallen vluchtelingen. Wanneer ook deze landen destabiliseren heeft dat enorme consequenties voor de gehele regio en daarbij de aangrenzende regio: Europa. Door regionale afspraken te maken en onderlinge verantwoordelijkheden jegens landen te verdelen kunnen landen beter samen optrekken en worden zij weerbaarder tegen de gevolgen van klimaatverandering.

Regelmatig wordt in diverse media genoemd dat het conflict in Syrië (mede) ontstaan is door veranderingen in het klimaat. In een onderzoek gepubliceerd in Proceedings of the National Academy of Sciences USA,[12] kwam dit naar voren. Laat ik voorop stellen dat deze stelling zeer controversieel is. Voor elke onderzoeker die de stelling ondersteunt, zijn er evenzoveel die de stelling afwijzen. Voor een goede afwijzing van deze stelling wil ik u verwijzen naar een artikel in The Guardian door Jan Selby en Mike Hulme, zij weerleggen de aanname dat het conflict in Syrië is veroorzaakt door klimaatverandering.[13] De schrijvers argumenteren dat het onderzoek niet specifiek op Syrië is gericht en ook niet gebaseerd was op de relatie tussen droogte en het conflict. De regio die onderzocht werd strekt zich uit van Saoedi-Arabië tot Zuid-Rusland, waardoor data niet gespecificeerd zijn. Daarnaast werd in het onderzoek vermeld dat mensen vanuit het platteland naar de stad trokken als gevolg van de droogte. De onderzoekers gingen uit van 1.5 miljoen mensen, terwijl de Syrische overheid, de Verenigde Naties en andere bronnen uitgaan van 250.000 mensen, een enorm verschil tussen beide getallen. Voorts beargumenteren de schrijvers dat deze trek naar de stad ook het gevolg kon zijn van economische groei, als gevolg van toenmalige liberalisering van de Syrische economie. De stad wordt per definitie dan aanlokkelijker, omdat er meer werk is en meer kansen zijn. Eenzelfde redenering, waarbij de oorzaak van een conflict werd verweten aan klimaatverandering, werd toegepast in het conflict in Darfoer, Sudan.

De Secretaris Generaal van de Verenigde Naties, Ban Ki Moon, benoemde in 2007 dit conflict als het eerste conflict wat veroorzaakt is door klimaatverandering.[14] Ook hier zou droogte een rol hebben gespeeld in wat leidde tot een grootschalig conflict en waardoor ook massa’s mensen op de vlucht sloegen. Zelf ben ik van mening dat het onderwerp klimaatverandering al voldoende wetenschappelijke onderbouwd is en het daardoor onwenselijk wordt om klimaatverandering (nog) verder te politiseren.

Disaster Risk Reduction

Ter aanvulling is er nog een andere oplossing en dat is het weerbaarder maken van samenlevingen zelf. Niet ieder risico op een natuurverschijnsel hoeft een ramp te worden. Risico’s worden rampen wanneer samenlevingen niet zijn voorbereid op wat hen te wachten staat. De technische term hiervoor betreft Disaster Risk Reduction. Toen de aardbeving van 2011 Japan raakte, creëerde dit een reactie van rampen, de aardbeving sloeg in, deze veroorzaakte een tsunami, uiteindelijk gevolgd door de nucleaire ramp in Fukushima. Door deze ramp zijn toen 150.000 mensen ontheemd geraakt.[15] Als reactie daarop is het Sendai Framework for Disaster Risk Reduction gecreëerd, een niet-bindende internationale overeenkomst, waar doelen worden gesteld en prioriteiten zijn bepaald op het gebied van preventie van rampen. Nationale overheden vervullen hierin een primaire rol, samen met andere stakeholders, zoals lokale overheden, het maatschappelijk middenveld, een bundeling van Ngo’s, belangengroepen en het bedrijfsleven. Ondanks dat het Sendai Framework niet bindend is, brengt het landen samen die elkaar op een andere manier wellicht minder snel hadden gevonden. Landen zoals Japan en Nederland, lopen grote risico’s wanneer het aankomt op kwetsbaarheid voor natuurlijke rampen, echter deze risico’s blijven risico’s en worden niet vaak rampen. Landen met vergelijkbare risico’s kunnen hierdoor gezamenlijk optrekken.

Wanneer enerzijds bilaterale, dan wel regionale overeenkomsten als leidraad worden genomen om daadwerkelijk bindende afspraken te maken over de opvang en huisvesting van vluchtelingen wanneer zij ontheemd raken als gevolg van klimaatverandering en anderzijds de uitgangspunten van het Sendai Framework for Disaster Reduction in acht worden genomen door landen op een internationaal niveau, wordt er een redelijk bestendige langetermijnvisie op het gebied van klimaatverandering en migratie gecreëerd. Landen in de Stille en Indische Oceaan hebben op deze manier een oplossing voor een probleem waarvan zij alleen de consequenties van ondervinden, maar niet gecreëerd hebben en overige landen ontwikkelen handvatten om zich weerbaarder te maken tegen een veranderend klimaat. Voor zowel de individuele ‘klimaatvluchteling’ als de internationale gemeenschap is dit goed nieuws.

[1] Annan, K. et al (2009) ‘The Anatomy of a Silent Crisis’.
http://www.ghf-ge.org/human-impact-report.pdf

[2] De Lange, E. & Homolova, A (2015) ‘De kracht van een orkaan’. https://www.oneworld.nl/filippijnen

[3] Phillips, S (2015), ‘Paris climate deal: How a 1.5 degree target overcame the odds at COP21’.
http://www.abc.net.au/news/2015-12-13/how-the-1-5-degree-target-overcame-the-odds-in-paris/7024006

[4] NZ Supreme Court (2015), Ioane Teitiota vs The Chief Executive of the Ministry of Business, Innovation and Employment.
https://www.courtsofnz.govt.nz/cases/ioane-teitiotoa-v-the-chief-executive-of-the-ministry-of-business-innovation-and-employment/at_download/fileDecision

[5] http://www.worldriskreport.org/

[6] Holder, J. (2016) ‘Where is the riskiest place to live?’
http://www.theguardian.com/global-development/datablog/2016/apr/25/where-is-the-riskiest-place-to-live-floods-storms

[7] Holder, J. (2016)

[8] Ragan, H. (2015) ‘There have never been more displaced people across the world than now’.
http://time.com/3927920/united-nations-refugees-report-world-at-war-forced-displacement-syria-afghanistan/

[9] Vis, C. (2016) ‘Oostenrijkse minister: sluit meer Europese grenzen’.           http://www.nrc.nl/nieuws/2016/03/13/oostenrijkse-minister-meer-europese-grenzen-moeten-dicht

[10] Nu.nl (2015) ‘Hongarije gaat hoog hek tegen vluchtelingen neerzetten’.   http://www.nu.nl/buitenland/4070313/hongarije-gaat-hoog-hek-vluchtelingen-neerzetten.html

[11] Gemenne, F, et al. (2011) ‘Policy Options to Support Climate-Induced Migration in Asia and the Pacific’.
http://www.network-migration.org/rethinking-migration-2011/2/papers/Gemenne.pdf

[12] Kelley, C, et al. (2014) ‘Climate change in the Fertile Crescent and implications of the recent Syrian drought’.
http://www.pnas.org/content/112/11/3241

[13] Selby, J, et al. (2015) ‘Is climate change really to blame for Syria’s civil war?’. http://www.theguardian.com/commentisfree/2015/nov/29/climate-change-syria-civil-war-prince-charles

[14] Ki Moon, B. (2007) ‘A Climate Culprit in Darfur’.
http://www.washingtonpost.com/wp- dyn/content/article/2007/06/15/AR2007061501857.html

[15] Kageyama, Y. (2016) ‘Nuclear refugees tell of distrust, pressure to return to Fukushima’.
http://www.japantimes.co.jp/news/2016/03/11/national/nuclear-refugees-tell-distrust-pressure-return-fukushima/#.Vzc2nhXhDR0

 

This entry was posted in Artikelen. Bookmark the permalink.

Comments are closed.