“Politiek is geen probleemmanagement, maar een risicovol beslissen op basis van een door visie gecompenseerd gebrek aan informatie.”

MUSEUM EUROPA

Willem Schinkel

Willem Schinkel is als bijzonder hoogleraar theoretische Sociologie verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR). Als socioloog en maatschappijcriticus houdt hij zich bezig met een veelheid aan onderwerpen, waaronder het integratiediscours in Nederland, nationalisme en populisme in West Europa, secularisme, burgerschap, geweld, de sociologie van kunst en de sociologie van de liefde. Hij werd bij groter publiek bekend met zijn kritiek op het Nederlandse integratiediscours, vervat in het boek ‘De Gedroomde Samenleving’ uit 2008. Zijn huidige onderzoek richt zich op de drie grote thema’s van deze eeuw: de migratiecrisis, economische crisis en ecologische crisis. In zijn meest recente boek ‘De nieuwe democratie, naar andere vormen van politiek’ schetst Schinkel en pessimistisch beeld van de Nederlandse parlementaire democratie en pleit hij voor een her-politisering en her-ideologisering van de Nederlandse politiek. Onderstaande tekst is een voor het Potentieel bewerkt deel uit ‘De Nieuwe Democratie’.[1]

 

 

Ik behoor tot een generatie die het hoogstwaarschijnlijk gemiddeld genomen niet beter zal hebben dan zijn ouders. Die gedachte leidt tot een vage angst of onrust als grondhouding. Tot een gebrek aan horizon. En toegegeven, nu de wereld ‘mondiaal’ en rond is, is de horizon ook niet echt boeiend meer. Uiteindelijk lijkt ieder vergezicht toch weer bij jezelf uit te komen. En er is ook al geen nieuwe wereld meer te ontdekken. Die is al ontdekt, en terwijl wij krimpen, groeit die wereld. Wij lekken feitelijk. We lopen langzamerhand leeg in de richting van wat ooit een aan ons onderworpen wereld was.

We leven in Museum Europa, waar de wereld op vakantie gaat om het levende verleden te zien. In mijn optimistische buien denk ik: wat is er mis met een museum? Laten we van de kunst genieten! Maar we moeten ons niet vergissen: Museum Europa is een luchtballon die langzaam leeglopend een scheet de wereld in schiet waarvoor die wereld, als ze überhaupt luistert, de neus ophaalt. Maar mijn museummetafoor is natuurlijk beperkt en misschien ook, met een tegenwoordig weer populair woord, ‘elitair’. ‘Leeg pakhuis’, dat zou ook een werkende metafoor kunnen zijn. Het voelt soms alsof we een winkel zijn die steeds kleiner behuisd is. Dat is vooral een gevoel, want voorlopig is er nog niet veel van te zien. Maar wie een Aziatische metropool heeft gevoeld, die weet wat wij missen: energie.

De grote energiecrisis van onze tijd is in West Europa op zijn existentiële dimensie gebracht: wij lijken geen energie meer te hebben, geen puf om nog iets nieuws te bedenken. Geen volk dat zo vaak op vakantie gaat, maar toch is het altijd wel ‘aan vakantie toe’. Al onze vergezichten zijn blikken op onszelf, een gapen in de spiegel. Bij ons is ‘Verlichting’, ooit tegen traditie gekant, traditie geworden. We hebben alles al een keer bedacht en het hele idee van een ‘alternatief’ is te vervelend om nog om te lachen. Afleidingsmanoeuvres als ‘de strijd der beschavingen’ geven ons nog het gevoel dat we een grote beschaving zijn en dat er iets groots op het spel staat, dat we meedoen met de mondiale meting van machten.

Maar ook daarin komen we niet verder dan woorden als ‘integratie’ – woorden die meelderig smaken in de mond, maar wie gaapt, krijgt nog een hap. Wie kan ons met droge ogen aankijken en zeggen dat onze politici, met hun alleen in procenten verschillende bezuinigingsplannen, ons een nieuwe horizon voorspiegelen? Wanneer, na jaren van centrum-rechtse thematisering van ‘actief burgerschap’ en ‘participatie’, een ‘links’ verkiezingsprogramma pleit voor een ‘activerende participatiemaatschappij’, waar is dan nog frisse politieke lucht in te ademen? En wat te denken van onze grote filosofen, die nog altijd sparren over Verlichting en Mao, of die – en daarmee ontpopte Peter Sloterdijk zich tot museumdirecteur – voorstellen dat de rijken de armen voortaan bij wijze van filantropie onderhouden?[2]

Operatie Obesitas: de lof der bekrompenheid

Het is duidelijk dat het gedeelde beeld van ‘de Nederlandse samenleving’ lang dat van een obees lichaam geweest is. ‘Groei’, dat was het vigerende doel. Groei was onze platgeseculariseerde invulling van vooruitgang. Vooruitgang was een richting, had een einddoel in zicht. Groei was richtingloos, want alle kanten op. Ons doel was dik worden, ruimte innemen, niet meer via koloniale expansie maar via economische groei. Operatie Obesitas, dat was de preoccupatie die het collectief imaginair kenmerkte. En het collectief, dat liet zich daarom het beste omschrijven als ‘B.V. Nederland’. Daarom stelde (en stelt) ook de overheid zich op als een bedrijf, als ‘concern’ dat ‘cliënten’ heeft. Voor die cliënten heeft de overheid niet zonder meer ‘concern’, maar (liefst zo efficiënt mogelijke) ‘dienstverlening’. Onze maatschappij is dus als een luchtballon: ze kan groeien en ze kan krimpen, maar in beide gevallen is de vraag of ze meer inhoud heeft dan lucht.

Groei, dat is nog steeds de primaire manier om de richting van de samenleving, en daarmee de identiteit van die samenleving, te denken. Eerdere samenlevingen hadden benen, waren onderweg, bijvoorbeeld naar een quasi-utopisch adres dat aan het eind van de route ‘vooruitgang’ lag. Een samenleving die zichzelf in termen van ‘groei’ definieert, die is niet langer onderweg maar zit stil. Haar enige beweging is een uitdijende beweging – en ze moet blijven uitdijen om zichzelf nog plausibel als identificeerbare eenheid voor te kunnen stellen. Wil het sociaal lichaam van de samenleving niet uiteen vallen, dan moet het blijven groeien. Haar ideaal is aan iedere horizon haar eigen vetrillen te identificeren. Ons hele idee van vrijheid is extreem nauw verbonden met uitbreiding van economische mogelijkheden, met groei. Het idee van krimp is daarom ook het idee onze vrijheid te verliezen. Maar ook de krimpgedachte heeft een zeker nut.

De angst voor ‘krimp’ is de negatieve vorm van het vertrouwen op ‘groei’. Zowel krimp als groei zijn een lof der bekrompenheid, maar ze hebben nut: ze maken aannemelijk dat ‘wij’ toch echt een ‘samenleving’ vormen, een zeker organisch geheel van mensen bungelend onder een natiestaat, bijeengehouden door culturele en morele banden en door een solidariteit die pas nu, in een situatie van dreigende krimp, op de proef gesteld wordt. Krimp is een idee dat, net als groei, plausibiliteit geeft aan het bestaan van een sociaal lichaam – en het idee van een sociaal lichaam is historisch gezien de dominante manier om over een samenleving na te denken. Machines krimpen niet, dat doen organische materialen, organisaties, samenlevingen. Samenlevingen zijn er niet zomaar. Daar moet in geloofd worden. Het zijn dingen die ‘performatief’ zijn: ze bestaan zodra gedacht wordt dat ze bestaan. Zolang ‘samenleving’ vaak genoeg geciteerd wordt, bestaat ze. Operatie Obesitas gaf op een dergelijke manier plausibiliteit aan het bestaan van een onverdeelde samenleving door over haar ‘groei’ te rapporteren. Maar ook een krimpende samenleving is een samenleving. Ook krimp veronderstelt een collectief. Een collectief dat krimpt, maar dat niettemin voldoende eenheid heeft om benoembaar te zijn en dat nog steeds, met CPB-prognoses in de hand (die blind bleken voor de grootste naoorlogse crisis), mag hopen dat de vette jaren terugkeren.

Dat is alvast de troost die het krimpidee biedt. Het stelt de samenleving als een toenemend krappe ruimte voor. De wereld is groot en wij worden een stukje kleiner, maar we zijn er tenminste: samen, levend. Krimppolitiek is een vorm van interieurarchitectuur: we moeten onze kleiner wordende ruimte opnieuw behangen. De toekomstige premier moet in de eerste plaats dat zijn: een interieurarchitect. Dat is waarom het belangrijk is of hij of zij thee of koffie drinkt. Of welk kleurtje behang we aan de muren zullen hebben. Als we een goede democratische afspiegeling van de bevolking in de politiek willen misschien grijs? Of wie weet ooit toch nog een keer paars proberen? Alles krimpt, dus het zal vast knusser worden.

Dieetscenario’s: voor een bekrompen toekomst

En toch, als ik nog even voor mijzelf mag spreken (en als ik mezelf dan mag tegenspreken): de existentiële energiecrisis is niet het enige dat onze hedendaagse grondstemming kenmerkt. Er gaat ook een nieuwe creativiteit in collectiviteitskunst achter schuil – een vermogen op een nieuwe manier te komen tot een collectiviteit, een imaginaire container van sociaal leven, een nieuwe burgerbroeikas, een ‘samenleving’. En tegenover de lof der bekrompenheid waarin het economisch-evolutionaire denken ons vast houdt, bestaat een misschien wel groeiende behoefte aan een ecologisch-revolutionair denken dat creatief met krimp omgaat. Alvorens daar op in te gaan, is het eerst van belang stil te staan bij de krimp-coping-strategieën die het economisch-evolutionaire denken naar alle waarschijnlijkheid naar voren zal schuiven of die zelfs al naar voren geschoven worden. Voor een belangrijk deel gebeurt dat op basis van het idee van ‘krimp’, maar ik stel voor om hier, juist om de positieve krachten die erin besloten liggen, tevens uit te gaan van reële krimp.

Er zijn een aantal dieetscenario’s te verwachten als manieren waarop het sociale lichaam zal reageren op een meervoudige ‘krimp’. Die scenario’s hebben betrekking op de sociale ruimte van het samenleven, op de politieke ruimte en op de fysieke ruimte daarvan. En ik moet eerlijk zeggen: mijn metafoor van het knusse collectieve huis was ironisch bedoeld. Onderstaande dieetscenario’s gaan allen veeleer uit van krimp als krapte en kramp.

Voor wat betreft de sociale ruimte dreigt een definitieve afbouw van de zorgvleugel van het huis van de verzorgingsstaat. We hebben nog maar nauwelijks door wat voor groot goed het is dat dergelijke voorzieningen (nog) bestaan. Zeker vergeleken met de meeste situaties in het buitenland, zoals de door goedkope columnisten bejubelde VS, kent Nederland vooralsnog een extreem lage armoede, werkdruk en criminaliteit. Dat de ‘betaalbaarheid’ ervan in het geding zou zijn, is natuurlijk een kwestie van prioriteit, zowel in het belastingregime en het belang van verdelende rechtvaardigheid dat men voorstaat, in het relatieve gewicht van uitgaven en in de mate waarin Keynesianisme in de overheidsfinanciën acceptabel geacht wordt. Er dreigt al met al een toenemende klassenkloof tussen onszelf en de arbeiders die naar ons toe migreren om ons te verzorgen. Vergrijzing betekent verzorgingsbehoefte. Voor zover in die behoefte niet voorzien kan worden, zullen we migratie als optie zien, zoals in de jaren 80 Surinaamse zusters aangetrokken werden. Maar de afbouw van rechten voor werknemers en werklozen, de participatiedwang en de reeds bestaande toename van werkende armen zullen een tweedeling betekenen tussen de blanke bejaarden en hun vreemde verzorgers.

Dat zal mede het geval zijn vanwege een op termijn reëel dreigende omvorming van de politieke ruimte tot een gerontocratie. Vergrijzing betekent dat een toenemend politiek gewicht licht bij een toenemend conservatief deel van de bevolking. Bij die welgestelde generatie die tegen de macht tekeer ging en ze toen had. Die in de jaren 60 en 70 de Frankfurter Schule las, in de jaren 80 en 90 New Age, en in de jaren 2000 alles van ‘leiderschap’ tot Kluun en van ‘lifestyle’ tot ‘krimp’. Die generatie is oud en dik geworden. Ze heeft de jeugd niets meer te vertellen dan verhalen uit de oude doos. De ouderen verdienen respect, maar een politiek verband moet zijn energie er niet van hebben. Wat dreigt is een toenemend gefrustreerde jonge generatie onder een toenemend gerontocratisch gerund regime. Deze dominante gerontocratische kaste merkt niet veel van economische krimp, mocht die zich voordoen. We moeten niet vergeten dat de aanstaande gerontocratische kaste de eerste netwerkklasse was. Zij beschikt over laterale verbindingen met andere welgestelden, dwars over grenzen heen. Tussen diegenen voor wie ‘krimp’ persoonlijk bespaard blijft, bestaan banden die zich niet aan de sociale, politieke en fysieke grenzen van nationaalstatelijke burgerbroeikassen houden. Hun gezamenlijke belang bestaat vooral uit het reguleren en controleren van diegenen aan de verliezende kant van de mondiale economie, die even footloose en transnationaal zijn, maar met geld noch rechten.

De fysieke ruimte tenslotte dreigt het terrein te worden van de toenemende sociale hypochondrie die de krimpende samenleving kenmerkt. Dat zal zich onder meer uiten in een toenemende ‘policing’ van de stad. De stad is al langer hard op weg een laboratorium te worden van politiecommissarissen en burgemeesters met een heimelijke repressiefetisj. Burgemeesters hebben in de afgelopen jaren steeds meer bijzondere bevoegdheden gekregen, van het uitroepen van lokale uitzonderingstoestanden tot individuele tram- en gebiedsverboden. Gelegitimeerd door een bestuursfilosofie van de ‘innovativiteit’ is de stad in toenemende mate een belegerde zone, waar ‘interventieteams’ praktisch onbevraagd te werk gaan, evenals ‘pandbrigades’ en ‘stadsmariniers’ – instituten die met ‘slagkracht’ aan de ‘frontlijn’ werken en binnen ‘Hot Spot Zones’ aan ‘stedelijke herovering’ doen – een typisch museumconcept, als ware de stad al lang verloren, en wel aan een vijand. In ieder geval is de stad nu al het toneel van ‘etnisch specifieke’ maatregelen, zoals de VIP-behandeling (‘very irritating policing’) die ‘Marokkaanse’ jongens kunnen krijgen. En een aanhalen van de economische broekriem is typisch een situatie waarin die broekriem ook op andere manieren gebruikt wordt. De stad dreigt de infrastructuur van de onderbuikcontractie te krijgen: als een narcistische voyeur neemt ze zichzelf permanent op via camera’s; ze is opgedeeld in etnisch-specifieke zones waar uitzonderlijke maatregelen van kracht zijn; en ze kent geprivilegieerde paden die ontzegd worden aan als risicovol gelabelde individuen.

In al deze scenario’s toont de samenleving zich als hypochonder: ze maakt zich zorgen over allerhande mogelijke kwalen die ze als extern-bedreigend beschouwt, en haar fixatie op die kwalen is nog de enige manier om plausibel te maken dat die samenleving bestaat als organische eenheid met een eenduidige identiteit. Deze dieetscenario’s maken tegelijkertijd duidelijk dat een reëel krimpende toekomst niet veel anders is dan de palliatieve zorg voor een samenleving die sowieso geen puf meer lijkt te hebben. Een samenleving met nog slechts napruttelende geslachtsorganen, getuige de op de lange termijn krimpende bevolking. Een samenleving die nog het meest lijkt op Sinterklaas: een oude man die bestaat zolang er nog in geloofd wordt. Vandaar dat niemand mag zeggen dat Zwarte Piet een oud racisme belichaamt. Wie aan Sinterklaas komt, komt aan de samenleving, die nooit werkelijk van het geloof in Sinterklaas gevallen is.

Creatief met krimp: crisis als kairos

Dat klinkt pessimistisch, maar zo is het niet bedoeld. Toch is veel van wat hierboven beschreven al gaande. We hebben het veelal niet door, maar wie aan een buitenlandse universiteit (ik spreek hier voor mijzelf) verslag doet van Nederlands ‘integratiebeleid’, van elektronische monitoring of van de enorme toename in detentiestatistieken (Sinterklaas stopt iedereen die niet zoet is in de zak), die oogst verbaasde verontwaardiging. Dat inspireert tot verbazing over het gebrek aan fundamentele discussie die ons gedepolitiseerde ‘overlegmodel’ kenmerkt. Tegelijk bieden krimp en crisis wel degelijk kansen om zulke discussie wel te voeren – en om die kansen waar te maken acht ik het juist van belang, ongeacht de realiteit ervan, om de krimpdiagnose aan te nemen en het kritisch potentieel ervan vrij te maken.

‘Crisis’, dat is in het Grieks een medische term die betrekking heeft op een ‘kritiek moment’, een omslag. Het betekent ook wel ‘beslissing’.[3]  Ik stel voor die oude betekenis van ‘crisis’ hernieuwd actueel te maken en uit te buiten. Een sociaal hypochondrische samenleving die met een crisis te maken heeft, ziet zich eerst en vooral voor een beslissing gesteld, ook al wordt de noodzaak ervan vooralsnog – met ambtelijke werkgroepen die politieke visie vervangen – niet onderkend. Die beslissing heeft betrekking op het af te leggen pad. Crisis biedt de kans op een fundamentele herbezinning zowel op economisch gebied als op energiegebied – en de twee zijn natuurlijk innig verbonden. Beslissingen zijn per definitie risicovol, want ondergedetermineerd en dus onzeker. Als uitkomsten zeker zouden zijn, was er geen sprake van handelingsvrijheid en dus niet van een beslissing. Wie een beslissing neemt, neemt altijd een gok. Dergelijk risico hoort in de politiek thuis. Politiek is geen probleemmanagement, maar een risicovol beslissen op basis van een door visie gecompenseerd gebrek aan informatie.

Welk type beslissing voor de toekomst valt dan aan te denken? Zonder te veronderstellen dat ik daarvoor de benodigde visie heb, zou ik enkele voorbeelden ter discussie willen aandragen die duidelijk maken dat economie en ecologie, die voor Hippocrates nog verbonden waren maar in onze traditie ontkoppeld zijn geraakt, met elkaar verbonden zijn. Want het is tijd in te zien dat ze beiden betrekking hebben op de oikos, de huishouding. De vraag is welke nieuwe solidariteiten op de krimpende oikos betrekking zullen hebben. De verbinding tussen economie en ecologie zou ik willen zien in de vorm van een kritisch nationalisme dat een vorm van solidariteit voedt die noch aan Operatie Obesitas gebonden is, noch aan soortspecifieke discriminatie en antropocentrisme.

Op economisch vlak bestaat allereerst een noodzaak te komen tot nieuwe vormen van solidariteit. Eén idee in die richting dat ter oriëntatie in een publieke discussie dienst kan doen, is de invoering van een basisloon. Dat vormt de basis van een collectieve solidariteit omdat het een armoedeval voorkomt en omdat het een door alle werknemers, en door werkgevers, gedeelde verworvenheid behelst. Tegelijkertijd blijft ‘werk’ de symbolische aantrekkingskracht van de homo faber houden. Dit in tegenstelling tot een situatie waarin werk verplicht wordt, de inhoud ervan degenereert, en de vorm mensen dwingt. Het dwingt bovendien steeds vaker tot meerdere banen, zoals onder het mom van emancipatie verkocht is dat huishoudens tegenwoordig twee inkomens moeten hebben om eenzelfde levensstandaard te kunnen hebben – hetgeen nog niet zo bedenkelijk zou zijn als het echte financiële onafhankelijkheid en gelijke carrièrekansen bood. Het idee van een basisloon is belangwekkend als oriëntatiepunt in een publieke discussie (als meer dan dat zou ik het niet kunnen of willen voorstellen), omdat het aandacht vraagt voor de vraag of iedereen überhaupt zou moeten ‘werken’. Onder ‘werk’ wordt iets beperkts en beperkends verstaan, en zelden wordt de vraag gesteld of de economie zoals die bestaat en waarin een mens geboren wordt werkelijk geschikt is voor eenieder. De vraag is vervolgens of een bestaand systeem, waar niemand ooit voor gekozen heeft (al was het alleen maar bij gebrek aan alternatief), niet een verantwoordelijkheid heeft voor hen die er moeilijk in mee komen. Kortom, het idee van het basisloon is aantrekkelijk omdat het punten in de publieke discussie brengt die voor het overige nauwelijks aan bod komen. Fundamentele punten namelijk, die betrekking hebben op de legitimiteit van het vanzelfsprekende idee dat iedereen dient te werken binnen een structuur waar niemand voor gekozen heeft en die zichtbaar irrationele en selectief destructieve effecten heeft.

Waar het gaat om de energiecrisis zou één mogelijke beslissing kunnen bestaan uit een intra-Europese regionalisering van economische productie, zeker voor wat betreft landbouw en energie. Een alternatief mondialiseringsmodel – en weer wil ik benadrukken: ik noem het hier slechts als oriëntatiepunt voor toekomstige discussie – bestaat uit onderling relatief autonome regio’s die via een met vliegquota gereguleerd verkeer verbonden zijn. Zulke quota zijn eventueel verhandelbaar (zogenaamde ‘cap and trade’ regelingen), met potentieel nivellerende effecten (hoewel het kan betekenen dat de rijken de wereld rondvliegen met de vliegquota van de armen). Maar het voordeel van dergelijke regelingen is dat ze, in tegenstelling tot belastingen, daadwerkelijk effect op emissies van schadelijke stoffen hebben. Maar het is de vraag of niet bovendien gedacht moet worden aan ‘consumptiequota’, ‘groeiquota’, of minstens aan eisen aan ecologisch en economisch toelaatbare groei. Zoals Thomas Princen stelt: “quota hebben zin in alle gevallen waarin ‘throughput’ vergroot wordt, alle gevallen waarin reële kosten in tijd en ruimte verborgen blijven.”[4]  Quota zijn, met andere woorden, een techniek van herinnering. Zulke technieken moeten we leren in te bouwen in onze politiek, maar ook in onze economie. Beperkt dat niet ‘vrijheden’? In zekere zin wel, maar het betekent ook de onderkenning dat die bestaande ‘vrijheden’ vaak juist onvrijheid als effect hebben. Dat kunnen ze – vaak letterlijk – ‘outsourcen’, maar we mogen er niet blind voor zijn wanneer we democratische vrijheidsidealen ook maar een beetje serieus pretenderen te nemen. Juist omdat ‘groei’ externe effecten heeft die niet voor rekening komen van de economieën die ‘groeien’, is het een fictie te denken dat ongelimiteerde groei gelijk staat aan ‘vrijheid’. We moeten inzien dat een zekere mate inefficiëntie van belang is voor het leefmilieu en voor de economie. In plaats van Schumpeters ‘creatieve destructie’ stel ik voor: Schinkels creatieve ineffciëntie. Het economisch-evolutionaire vocabulaire dat de conceptuele infrastructuur vormt van Operatie Obesitas is hard toe aan vervanging door een ecologisch-revolutionair vocabulaire dat collectieve solidariteit met een duurzame huisvesting van het collectief weet te conceptualiseren. We zitten in de vreemde situatie dat het ecologisch gezien gunstig zou zijn mensen aan te moedigen niet te ‘werken’ en te produceren. De grote aantallen WAO’ers uit de jaren 80 zijn destijds – en worden nog steeds – eenzijdig als kostenpost gezien. De kosten van de productieve arbeid van werknemers zijn echter nooit beraamd. Het is cynisch dat alleen zij, die als economisch gevaarlijk ervaren worden, ecologisch gezien het minst gevaarlijk zijn. Met andere woorden: we zijn tot nog toe niet in staat gebleken om te gaan met de ‘reële kosten’ die de mensheid als aardplaag met zich meebrengt.

Dat betekent ook, om nog een voorbeeld te noemen, dat een groot publiek debat op gang zou moeten komen over de wenselijkheid van het monitoren van de gezondheid van de samenleving in de vorm van het Bruto Nationaal Product. Dergelijke ogenschijnlijk ‘technische’ vormen van monitoring zijn uiterst politiek – en waarom niet meer publieken betrekken in de manier waarop de samenleving zichzelf monitort en aftast op economische oneffenheden? Internationaal is op de BNP indicator, die een typisch product van Operatie Obesitas is, inmiddels veel kritiek ontstaan: de exclusieve focus op groei waardeert ecologische afbraak bijvoorbeeld positief – zowel in de productie die bronnen opleveren als in de kosten van het opruimen van milieuschade. Zo heeft een door Sarkozy ingestelde commissie met onder meer de Nobelprijs winnende economen Stiglitz en Sen in 2009 voorgesteld het BNP te herkalibreren en tevens andere indicatoren voor het welzijn van landen in te voeren. Waar het echter fundamenteel om gaat, is in de eerste plaats het denken voorbij de groei – en een verandering in indicatoren betekent nog niet een afkick van de groeifetisj – en in de tweede plaats het denken voorbij indicatoren van individuele samenlevingen, als zouden die, zoals voor Plato, meta-individuen zijn zonder inbedding in en onontwarbare verstrengeling met hun sociale en ecologische milieus. ‘Groei’ is grenzeloos, een alibi voor het niet stellen van collectieve doelen, en daarmee kenmerk van een substantieloze economie. Een economie van de substantie vervangt groei door grenzen, door inhoudelijk gefundeerde limieten van ‘genoeg’. Een eerste stap in die richting is wat André Gorz ‘ontgroeien’ heeft genoemd.[5]

De hier gegeven voorbeelden hebben geen geprivilegieerde status. Ze zijn voorbeelden van denkrichtingen die momenteel afgesloten lijken in de Nederlandse politiek. En ondanks de voorliefde voor het doorbreken van taboes en het ‘bespreekbaar maken’ van van alles en nog wat, blijkt er veel te zijn dat onbespreekbaar is, en wel juist waar het radicale of, minder polemisch, fundamentele visies betreft. Wat allereerst nodig is, is dat de meervoudige crisis die met ‘krimp’ wordt aangeduid (van economie tot energie) wordt herkend als moment van beslissing. Anders gezegd: de crisis is een kairos. Het Griekse ‘kairos’ betekent ‘beslissend moment’, een ‘window of opportunity’. Het is daarom productief te verbinden met ‘crisis’, dat immers ‘beslissing’ betekent. Wie de crisis als kairos weet te waarderen, is in staat de omslag te maken die mij als de fundamentele opgave van deze eeuw voorkomt. Dat is de omslag van een economisch-evolutionair naar een ecologisch-revolutionair denken. In plaats van een solidariteitsondermijnende groeigerichtheid is het zaak aan een groeiende solidariteitsgerichtheid te werken. Het gaat daarbij om nieuwe economische solidariteiten, maar ook om ecologische solidariteiten die de soort ‘mens’ niet als fundamenteel losgekoppeld van andere soorten en van ecosystemen zien. Tegen de Grote Desolidarisering moet een Grote Solidarisering in stelling gebracht worden, die inziet dat ‘solidariteit’ niet een socialistisch gelijkheidsideaal is, maar een herinnering aan de connecties die aan de basis liggen van de precaire museale bouwsels die wij ‘samenleving’ noemen. We moeten leren inzien dat we, in de woorden van Buckminster Fuller, leven op ‘ruimteschip aarde’, dat dat schip geen museum maar een thuis is en dat het geen nooduitgang heeft.[6]

Maar pas op voor de depolitisering van klimaatverandering!

Tegelijkertijd moeten we oppassen voor een depolitisering van de ecologische crisis. Dat dreigt te gebeuren wanneer die gezien wordt als iets dat iedereen op gelijke wijze treft, iets dat omvattend en anoniem is, en dat van ieder individu gelijke actie vraagt. Iets omvattends als ‘het broeikaseffect’ of ‘CO2-reductie’, dat nergens concreet wordt, nergens verplichtingen lokaliseert en nergens wijst op de politieke asymmetrieën die onder de verschillende uitwerking van ecologische verandering werkzaam zijn, zoiets is de ultieme depolitisering van de ecologische crisis en van het thema klimaatverandering. Ruimteschip aarde heeft betere en minder geprivilegieerde plaatsen, plaatsen die zich beter en plaatsen die zich minder goed kunnen beschermen tegen sociaal geproduceerde natuurlijke catastrofes. Een ecologische politiek die dus al te zeer op individueel niveau wordt gelokaliseerd (‘allemaal iets minder vervuilen’), is impotent. Dat is niet alleen het geval omdat weinigen de verantwoordelijkheid voelen daadwerkelijk minder te gaan vliegen (mijn gok is: Groen Linksers vliegen vaker dan PVV’ers; ze zijn gemiddeld rijker) – als de buurman wel vliegt, voelt het offer nutteloos. Het is vooral het geval omdat veranderingen in individuele patronen pas daadwerkelijk tot stand komen met structurele veranderingen. Juist de ecologische crisis vraagt van een democratie het uiterste, en vraagt de democratie grenzen op te leggen aan het individu. Vrolijk iedereen vragen toch eens wat minder te vervuilen depolitiseert.

Bovendien hebben de rijken een grotere ‘ecologische voetafdruk’ dan de armen. Meer specifiek: we moeten onderkennen dat er een bepalend, zij het niet exclusief, verband bestaat tussen kapitalisme en klimaatverandering, tussen kapitalisme en ecologische afbraak[7]  (en voor de duidelijkheid: onder ‘kapitalisme’ moet niet ‘het westen’ verstaan worden). Zoals de ecoloog Murray Bookchin al in 1980 stelde: “de ecologie wijst erop dat het hele idee van de dominantie van mens over natuur voortkomt uit de dominantie van de mens over de mens.”[8]  Dat is waarom Ulrich Beck in 1986 te gemakkelijk stelde dat smog democratisch is en dat vervuiling klassenonafhankelijk is en iedereen in gelijke mate betreft.[9]  Dat is natuurlijk geenszins het geval (de rijken kunnen zich terugtrekken in ecologisch gunstige zones), en het depolitiseert ook het ongelijke aandeel dat verschillende sociale klassen in vervuiling hebben. Beck stelde terecht dat zich grote verschillen aftekenen tussen ‘arme’ en ‘rijke’ landen,[10]  en dat is een van de belangrijkste redenen waarom een nieuw ontworpen Raad van State tevens moet bestaan uit kritische boomerangpublieken. Vervuiling is namelijk wel asymmetrisch – vooralsnog meestal in de onmiddellijke uitwerking die het heeft, maar vooral in de herkomst die het heeft. Maar in toenemende mate wordt het onderscheid tussen ‘rijke landen’ en ‘arme landen’ een onderscheid waarin ‘landen’ relatief minder van belang zijn. Het wordt vooral ook een onderscheid tussen een mondiaal mobiele klasse van welgestelden en een ecologisch gebonden klasse van het overgrote deel van de wereldbevolking dat niet de luxe heeft om zich voor de gevolgen van klimaatverandering af te schermen. En toch wordt aan die mensen gevraagd dat ze, zoals overal dezelfde holle frase terugkomt, ‘hun eigen verantwoordelijkheid nemen’.

Misschien geeft een onderkenning van de sociale asymmetrieën in de ecologische crisis, die tevens een politisering van klimaatverandering behelst, ook meer begrip voor populistische visies op klimaatverandering als complot. In plaats van met alle geprivilegieerde intellectuele arrogantie hoofdschuddend over zoveel onbegrip nog maar eens de ‘feiten’ op te lepelen in scenario’s die bedoeld zijn angst in te boezemen, komt het erop aan de politieke substantie van klimaatkritiek te vatten. Terecht zijn mensen sceptisch tegen iets dat vaag, omvattend, algemeen is en dat gepresenteerd wordt als iets dat volledig los staat van bestaande machtsverhoudingen. Juist in klimaatverandering zijn het natuurlijke en het sociale innig verweven, en dat vraagt een meer fundamentele onderkenning dan doorgaans blijkt uit frustratie over klimaatscepticisme onder ‘gewone mensen’. Bovendien is de algemeenheid van klimaatverandering en ecologische afbraak zo omvattend, zo groots, en tegelijk zo abstract (‘zoveel tot zoveel meter stijging zeespiegel in de komende eeuw’), dat de thematiek verdooft en tot fatalisme of sceptische ontkenning aanzet. Daaraan draagt een depolitiserend frame als ‘het milieu’ bij. ‘Het milieu’ is een concept dat ecologische vraagstukken als klimaatverandering tot onschadelijke, bijna schattige proporties terugbrengt en dat politiek impotent maakt. Alternatieve, ecologisch gunstige manieren van denken en doen komen er niet mee in zicht, simpelweg omdat ‘milieu’ te omvattend is en niet de politieke substantie van ecologische vraagstukken onderkent.

Klimaatverandering op individueel niveau lokaliseren depolitiseert het vraagstuk (alsof van iedereen precies hetzelfde gevraagd wordt), debiliseert het debat (harde feiten staan tegenover harde verwijten) en verlamt het vermogen tot verandering (tegen iets zo algemeens en omvattends rest slechts fatalisme). Angstinboezemende scenario’s die te algemeen zijn, die slaan natuurlijk direct dood, want geen mens leeft in permanente angst – dat doen lichamen eenmaal niet. In plaats van klimaatverandering als een kennistheoretische kwestie te zien, moet het als machtsvraag gezien worden. In plaats van een wetenschappelijke discussie met aan de ene kant feitenfetisjisten en aan de andere kant gelegenheidssceptici (die de wetenschap ineens weer vertrouwen als ze hun computer aanzetten of een medische diagnose gesteld krijgen – al is het bij gebrek aan alternatief omdat scepticisme dan niet uitkomt), moet een politieke en democratische discussie gevoerd worden over klimaatverandering en meer in het algemeen over de ecologische crisis. Want de politieke substantie van die thema’s wordt vergeten wanneer iets vaags en algemeens als ‘Co2-reductie’ voorgesteld wordt als iets dat van ons allemaal is. Nee, het is meer van sommigen dan van anderen, en dat verandert pas wanneer de structurele verhoudingen tussen mensen onderling bijgesteld worden. Daarin ligt de uitdaging voor democratieën op ecologisch vlak.

Uiteindelijk betekent de depolitisering van de ecologische crisis dat nooit werkelijk revolutionaire energie vrijgemaakt en gemobiliseerd wordt voor werkelijke verandering. Juist de reductie tot een puur technisch vraagstuk mist de kracht van ideologische overtuiging. Wanneer die energie vrijgemaakt wordt, zijn mensen bereid tot verandering, zelfs tot alledaagse offers voor iets waarin ze kunnen geloven, iets dat namelijk tegelijk een herkalibratie van bestaande machtsverhoudingen behelst, en van een economisch systeem dat – zouden we het nu moeten ontwikkelen – weinigen werkelijk zouden wensen als toekomst. Dit is wat mij betreft een open uitnodiging aan diegenen voor wie politiek, in de woorden van Max Weber, een ‘beroep’ is – een roeping dus. Gevraagd: een radicale interieurarchitect! Wie produceert het charisma de crisis als kairos te zien? Wie kan een democratische atmosfeer scheppen die in staat is zich productief te verbinden met de atmosfeer van Broeikas Aarde? Ik vermoed dat een jonge generatie smacht naar zo iemand, zo’n partij of voor mijn part zo’n ‘beweging’.

Want komt er eenmaal beweging in ons obese collectieve lichaam, dan zou zich een onvermoede energie kunnen vrijmaken bij een generatie die zozeer de geest heeft dat ze dat vette, krimpvrezende lichaam achter zich laat om aan nieuwe collectieve huisvesting te gaan werken.

 


[1] Schinkel, W. (2012) De nieuwe democratie. Naar andere vormen van politiek, Amsterdam: De Bezige Bij.

[2] Zie het niettemin productief provocerende: Sloterdijk, P. (2010): Die nehmende Hand und die gebende Seite. Beiträge zu einer Debatte über die demokratische Neubegründung von Steuern. Berlijn: Suhrkamp.

[3] Zie hiervoor: Koselleck, R. (2006): ‘Crisis’. Journal of the History of Ideas 67(2), pp. 357-400.

[4] Princen, T. (2010): Treading Softly: Paths to Ecological Order. Cambridge, MA: MIT Press, p. 75.

[5] Zie: Gorz, A. (2010): Ecologica. Londen: Seagull Books, p. 119. Over ‘self-limitation’ zie ook pp. 68-73.

[6] Zie de verschillende bijdragen in: Crutzen, P.J., M. Davis, M.D. Mastrandrea, S. H. Schneider & P. Sloterdijk (2011): Das Raumschiff Erde hat keinen Notausgang. Berlijn: Suhrkamp.

[7] Zie, voor een uitwerking van het verband tussen kapitalisme en ecologie: Guattari, F. (2000): The Three Ecologies. Londen: Continuum.

[8] Bookchin, M. (1980): Toward an Ecological Society. Montréal & Buffalo: Black Rose Books, p. 15.

[9] Beck, U. (1986): Risikogesellschaft. Auf dem Weg in eine andere Moderne. Frankfurt/M.: Suhrkamp, p. 30, 52, 54.

[10] Beck (1986) p. 30, 53, 55.

This entry was posted in Artikelen. Bookmark the permalink.

Comments are closed.